Mijn ideale plek: een rouwresort

Vandaag is het Allerzielen, de dag om de overledenen te herdenken. Niet dat ik dat anders niet doe, maar het is goed om af en toe eens extra te beseffen hoe bijzonder het leven is. In plaats van vandaag een pot chrysanten naar de begraafplaats te brengen, wil ik graag een gedeelte van een paper delen die ik vorig jaar geschreven heb voor school. De opdracht luidde om in woorden een ideale plek te ontwerpen. De contradictie tussen “ideale plek” en “mortuarium” klinkt in eerste instantie onoverbrugbaar, maar ik heb willen laten inzien dat de plek waar we allemaal ooit eens mee te maken gaan hebben, veel meer aandacht verdient dan er nu aan wordt geschonken. 

foto

DE VERANDERENDE CULTUUR IN VLAANDEREN

Tot het midden van de vorige eeuw was het heel gebruikelijk om een overledene thuis op te baren. Zoals de kerk en de begraafplaats in het midden van het dorp lagen, zo centraal stond ook een rouwende familie in de omgeving. Mensen kwamen langs met eten, vingen de kinderen op of brachten het nieuws rond. De dood hoorde bij het leven.

Spreken over de dood, of laat staan zelf vormgeven aan een afscheid, was echter van een heel andere orde. Een begrafenis werd geregeld de nabestaanden en de kerk, zeker in het overwegend katholieke Vlaanderen. Alternatieven waren er nauwelijks, als daar al behoefte aan was. Dus hoezeer de dood ook bij het leven hoorde, het was toch een taboe-onderwerp.

Vandaag de dag is de cultuur rond de dood helemaal veranderd ten opzichte van een ruime halve eeuw geleden. Door de debatten rond onder andere euthanasie en stervensbegeleiding, spreken mensen opnieuw over de dood. Niet langer wordt de dode thuis opgebaard en komt het hele dorp afscheid nemen en soep brengen, vandaag is ook de dood een veel individuelere zaak geworden. De overledene gaat meestal direct naar het funerarium of mortuarium waar hij/zij wordt aangekleed en opgemaakt voor in de kist. Tot aan de begrafenis of crematie blijft de overledene in het mortuarium, en kan daar op vast tijden bezocht worden.  Zelden wordt er nog thuis opgebaard.

„In de jaren 1970 leefde nog een sterkte twijfel of er wel nood was aan crematoria. (…) De taak van crematoria was toen allereerst de crematie en niet de afscheidsplechtigheid. Aula’s waren bijkomstig en alleen vrijzinnigen kozen voor een burgerlijke dienst in die kleine zaaltjes. (…)

136119426151222d154f9e74.01490171
Crematorium Uitzicht, Kortijk

 

Het debat over bijbouwen van nieuwe crematoria begon rond 1990, maar omdat de overheid dit niet aan privépersonen wou overlaten, trok ze de plannen naar zich toe.”

Het is dus maar sinds een paar tientallen jaren dat de manier van afscheid nemen door de betrokkenen zelf wordt vormgegeven. Sindsdien is er veel veranderd – en ik zie nog veel meer veranderingen voor me.

MIJN IDEALE MORTUARIUM

Voor de dagen tussen het overlijden van een geliefd persoon en de uitvaart zou ik een locatie willen bieden waar nabestaanden op hun eigen manier afscheid kunnen nemen.

Tegenwoordig wonen veel familieleden niet meer bij elkaar in de buurt. In het geval van een overlijden kan dat lastig zijn. Misschien wil je elke dag die nog rest bij de overledene zijn, maar woon je te ver om steeds op- en af te komen. Misschien kies je ervoor om tijdens die dagen te logeren bij familie of vrienden die wel dichtbij wonen, maar dat is vaak van voor alle partijen belastend. Juist in verdriet voelen mensen niet alleen behoefte aan samenzijn, maar ook de mogelijkheid tot afzondering. Als daar dan letterlijk geen ruimte voor is kan dat heel bezwaarlijk zijn- zeker gezien de emoties die er die dagen spelen. Mijn ideaal is dan ook een plek waar niet alleen de dode verblijft, maar waar ook de nabestaanden kunnen overnachten.

In Nederland bestaat er een rouwhotel: Uitvaartverzorging Stork Maasdriel in Hedel. Dit is een crematorium waar niet alleen een kamer is waar de overledene ligt opgebaard en die dag en nacht toegankelijk is, maar ook kamers waar familieleden kunnen overnachten. Dit is een formule die dicht aanleunt tegen mijn idee, al zie ik het groter.

Mijn ideaal zou zijn als er niet alleen een hotelfunctie zou zijn bij het mortuarium, maar als het een compleet resort zou zijn met alle voorzieningen die mensen nodig zouden kunnen hebben net na het overlijden van een dierbare. Een resort is een verblijfsoort op een besloten plek, vaak gericht op luxe en comfort. Dat is wat ik de nabestaanden ook wil bieden, al is het comfort met een zwart randje. Comfort dat kan worden vertaald als het kunnen voortzetten van gewoontes, als normaliteit, vertrouwdheid en herkenbaarheid.

In de omgang met herinnering en dood kan de architectuur zich er niet vanaf maken met de beschikbare vanzelfsprekendheden. Het omgaan met diepe emoties vergt een sterke ruimtelijke enscenering en een uitgesproken realisatie van een plek voor arcadische troost.

crematorium-hofheide-4
Crematorium Hofheide, Holsbeek

 

Door de combinatie van crematorium, afscheidscentrum en rustplaats liggen de functionele organisatie en en de planopbouw van het geheel niet voor de hand. Het hele crematieproces vergt techniciteit, organisatie en tact. Sommige onderdelen van het gebeuren of van de uitrusting – het invoeren in de oven, de schouwen – roepen een zekere gêne of taboe op. Gepaste plekken en efficiënte trajecten moeten toelaten dat groepen van diverse omgang en met erg uiteenlopende rouwculturen verschillende fasen van het afscheidsproces doorlopen zonder elkaar te hinderen. Met bitter weinig of met velen, ingetogen of of luidruchtig, schamel of rijkelijk, sereen of  hartverscheurend, pro forma of gemeend, het moet allemaal begripsvols en doeltreffend ondersteund worden door het plan.

De veeleisende planopbouw is niet louter een kwestie van schikken en meten. Het ontwerp vraagt naar een opvatting over leven, sterven, verdriet en troost, een concept over het ruimtelijk ensceneren van het afscheid en een esthetische ondersteuning van dit alles- 

– Te expliciete associaties met bepaalde religies of levensbeschouwingen staan een pluralistische veelheid aan mogelijke belevingen in de weg. Een te collectieve enscenering en doorgedrevenheid vormgeving verstoren de behoefte aan ingetogenheid en persoonlijke bezinning. Anderzijds biedt een te neutrale architectuur te weinig aanknopingspunten in tijden van postmoderne ervaringsarmoede.

Dit citaat bevat het uitgangspunt van de ontwerpwedstrijd van een nieuw crematorium met afscheidsruimte, het latere Hofheide. Deze omschrijving verwoordt exact welk evenwicht ik zou willen bereiken in mijn resort.

Natuur

Het complex zou midden in een uitgebreid natuurgebied moeten liggen, zodat mensen letterlijk de ruimte kunnen opzoeken en uitwaaien als ze daar behoefte aan voelen. Een terrein met bos, kale vlakten, bloemen of dieren, met net zoveel afwisseling in het landschap als er manieren zijn waarop mensen hun verdriet verwerken. De relatie tussen architectuur en landschap zou er één moeten zijn waarin zij elkaar versterken en het beste in elkaar naar boven halen. De architectuur zou troost en bezinning kunnen zoeken in de natuur. De natuur vol kleur en leven kan worden gereflecteerd in de sereniteit van de gebouwen.

In dit natuurgebied zou ik ook plekken willen voorzien die symbool kunnen staan voor het verliezen van een geliefde. Een vlindertuin voor overleden kinderen bijvoorbeeld, of een plaats waar stervormige stenen gelegd kunnen worden voor hen. ‚De vlinder is van oudsher een begrafenissymbool, omdat het de verschillende stadia van het leven illustreert: de rups staat voor het leven, de pop voor de dood en het ontpoppen tot vlinder voor het leven na de dood. Al wordt de fragiele vlinder ook als beeld gebruikt voor het korte, broze leven.’

Een derde belangrijke functie van dit gebied is het verschaffen van ruimte voor een natuurbegraafplaats. Ik zou het niet te expliciet willen maken met een klassieke begraafplaats – of dit zou aan de rand van het gebied gelegen moeten zijn- maar een natuurbegraafplaats past exact binnen het kader van mijn visie van een rouwresort. Een natuurbegraafplaats waar mensen op aangewezen plekken in de natuur mogen begraven worden, zodat ze letterlijk zullen vergroeien met het leven om hen heen. Enkel in doeken gewikkeld zal het lichaam vergaan en dienen als voedingsstof voor de flora die hun graf zal markeren. Geen klassieke grafsteen, maar bomen, struiken en bloemen omlijsten de laatste rustplaats van een geliefde. Ook asbegraving of asverstrooiing zouden hier kunnen plaatsvinden.

Kunst

Een beeldenpark zoals Middelheim in Antwerpen of Kröller-Müller in Otterlo, Nederland, zou ideaal zijn als locatie. Zeker in het laatstgenoemde zijn natuur en cultuur prachtig met elkaar verwerven. Voor mijn presentatie heb ik gekozen voor Stiftung Insel Hombroich als setting. Niet omdat ik dit hele park zou willen opkopen en een nieuwe functie geven, maar als illustratiebeeld is het heel bruikbaar. Ook in dit openluchtmuseum zijn natuur en cultuur in evenwicht. Bovenal is er prachtige architectuur die exact de sfeer weergeeft die ik graag zou willen hebben in mijn resort. Wandelaars worden telkens weer verrast door een ander kunstwerk. Vaak kunnen kunstenaars met hun beelden vaak beter uitdrukken waar het in emoties om gaat dan mensen die net zijn geconfronteerd met de dood. Kunst kan helpen om emoties te visualiseren.

Afscheidsruimte

Uiteraard kan een crematorium niet ontbreken op het terrein, als zou ik liever een algemene afscheidruimte willen bouwen, waar zowel gebruik van gemaakt kan worden tijdens crematies als tijdens begrafenissen. Het zou een gebouw moeten zijn met een verschillende ontvangstruimtes, speelhoek en café. Omdat crematoria significante ruimtes zijn, verdienen ze een sterkte architectuur. Het zijn plaatsen waar mensen afscheid nemen van een dierbare en daardoor zijn die gebouwen emotioneel geladen.

Bezinningsruimte

Ergens in het landschap zou ik een kapel willen plaatsen voor diegenen die daar behoefte aan hebben. Dit zou een gebouw moeten zijn zonder religieuze symbolen, zodat het voor iedereen toegankelijk is. Het zou een ruimte voor stilte en berusting moeten zijn. In de architectuur zijn  prachtige voorbeelden te vinden van kapellen die hun kracht ontlenen aan uitsluitend hun ontwerp.

Bijvoorbeeld:

IMG_5172

Bruder Klaus Kapelle, Mechernich-Wachendorf, Duitsland
Peter Zumthor

Deze kapel is opgebouwd uit 10 meter hoge boomstammen die in tipi-vorm zijn geplaatst. Om deze stammen is een betonnen bekisting gegoten, en vervolgens zijn de stammen in een drie weken durend vuur weggebrand. Wat rest is de negatieve afdruk van de stammen in het beton.  Een opening aan de bovenkant van het hoogste punt van de kapel verbindt hemel en aarde met elkaar. Er is geen aankleding van de ruimte binnenin, de kracht zit in het ontwerp zelf.

 

 

 

sanaksenaho-ecumenical-art-chapel7St. Henry’s Ecmenical Art Chapel, Turku, Finland
Sanaksenaho Architects

Deze kapel is geïnspireerd op de vorm van een vis en is aan de buitenkant volledig bekleed met koper. Na verloop van tijd zal dit groen uitslaan en zal de kapel schijnbaar opgenomen worden door de omgeving. De kapel staat als een landschapssculptuur op de top van een heuvel.

Van binnen is de ruimte bekleed met hout. Gebogen balken lopen van de vloer tot de nok en vormen zo de visgraten van de kapel. Er zijn nauwelijks religieuze tekens aangebracht, omdat de architect van mening is dat als de architectuur de  bezoekers een spirituele ervaring kan bezorgen, de ruimte heilig is.

 

Chapel-in-Villeaceron-2-170x170Chapel in Villeacerón/ S.M.A.O., Almadén, Spanje
Sancho-Madridejos Architecture Office

Deze kapel doet denken aan een gevouwen figuur. Ze is opgebouwd uit betonplaten en glas. De relatie tussen landschap en gebouw bepaalt de betekenis van het ontwerp.

Slechts één kruis refereert aan de religieuze functie van het gebouw, verder laten de leegte en eenvoud binnenin de bezoeker zijn eigen gedachten vormen.

Dienstverlening

Net na het overlijden van iemand is er ontzettend veel praktisch werk te verrichten. Om daarbij te helpen en het overzichtelijk te maken zou ik een soort „dienstencentrum” willen voorzien met daarin alle diensten waar mensen behoefte aan zouden  kunnen hebben.

  • Een bloemist om bloemen te bestellen, of eventueel een veldboeket te laten samenstellen met bloemen uit de pluktuin van het het terrein.
  • Een drukkerij waar men al de rouwbrieven en -kaarten kan laten drukken.
  • Een winkel met kisten en urnen
  • Kinderopvang valt niet direct onder de noemer van directe hulp, maar het kan zeker praktische ondersteuning bieden. Hoewel ik er van overtuigd ben dat het goed is om kinderen zoveel mogelijk bij een overlijden te betrekken, is het op sommige moment echt niet handig of wenselijk om ze om je heen te hebben. Een plek op het terrein waar je ze veilig en liefdevol kan onderbrengen op het moment dat je daar nood aan hebt kan voor velen een geruststelling zijn. Natuurlijk zijn de begeleiders van die opvang ingesteld op de heftige emoties die kinderen in die dagen kunnen hebben en kunnen zij zo veel mogelijk inspelen op de behoeftes van de kinderen.
  • Een saunabezoek of massage kunnen je helpen om je lichaam niet ten onder te laten gaan aan de emoties
  • Voor hen die rust zoeken kan yoga heilzaam zijn
  • En wie hun woede, frustratie of verdiet willen uiten zou er een bootcamp-trainer zijn voor conditionele en spierversterkende oefeningen in de buitenlucht.

Eten en drinken

Breng soep mee. Dat is het eerste dat er bij mij in ging. Eetlust was ik kwijt. Honger had ik niet. Hang een lijst in de keuken met ontbijt, lunch en avondeten en zet er namen bij, wie ervoor zal zorgen. Voor de komende weken. Samen eten is helend.

In een open brief schrijft reclamemaker Guillaume van der Stighelen hoe je het best rouwende vrienden kan steunen. Nadat hij zelf zijn zoon heeft verloren heeft hij veel steun gekregen vanuit zijn omgeving. Hij kwam er echter ook achter dat er al veel geschreven is voor de rouwenden zelf, maar weinig voor hun omgeving. In deze brief geeft hij aan hoe belangrijk die omgeving is. En hoe helend samen eten kan zijn.

In moeilijke tijden schiet eten er vaak bij in, terwijl juist dan voedingsstoffen zo belangrijk zijn. Omdat de tijd en de energie wellicht ontbreken om zelf gezond te koken zou een traiteur uitkomst kunnen bieden. Een plaats waar voedzame maaltijden kunnen worden afgehaald, zodat de nabestaanden op de been blijven. En omdat samen eten helend is.

Logeerhuisjes

De kern van mijn ontwerp vormen de logeerhuisjes.

Om de familie dicht bij elkaar te brengen tijdens de dagen tussen overlijden en begrafenis/ crematie zou ik een logeermogelijkheid willen voorzien. Voor elke overledene en zijn/ haar familie een eigen huisje, dat is de bedoeling. Huisjes van verschillende afmetingen, voor grote en kleine gezelschappen. Huisjes met woonkamers om samen te zitten, keukens om samen te koken en eten. Huisjes met voldoende kamers om je terug te kunnen trekken, en badkamers om je in op te sluiten. Huisjes met één kamer die gekoeld kan worden en waar eventueel de overledenen kan worden opgebaard, voor hen die er behoeften aan hebben om de dode heel dicht bij zich te hebben. Het hoeft niet, het kan wel.

Alles wat de nabestaanden kan helpen om door de moeilijke periode heen te komen zou ik willen aanbieden. Het is maar een kleine troost.

images
Stiftung Insel Hombroich, Neuss, Duitsland

 

VAN THUIS NAAR “JE THUIS VOELEN”

Met het creëren van mijn ideale mortuarium kwam ik tot het besef dat ik met het rouwresort eigenlijk terugga naar de situatie zoals die eeuwen is geweest – maar dan in een moderne versie. De overledene wordt niet thuis opgebaard, maar wel in een omgeving waar alle faciliteiten zijn om de nabestaanden zich thuis te laten voelen.

Er is ruimte voor samenzijn, voor samen koken, eten, praten. Er is ruimte voor afzondering in de verschillende kamers. Er is ruimte voor bezinning in de kapel en het omliggende natuurgebied. Er is afleiding in de vorm van een kunstgalerij en beeldenpark. Er is de mogelijkheid tot overnachting en zorg voor wie zich wil overgeven. Er is ruimte voor iedereen.

Ik hoop dat ik er nog lang geen gebruik van zal hoeven maken.

 

Heb jij eens in een situatie gezeten waarbij je gebruik zou hebben willen maken van een denkbeeldig rouwresort?

Comments

comments

2 comments on “Mijn ideale plek: een rouwresort

  1. Interessant idee! Ik ben niet zeker of ik er zelf gebruik van zou maken, omdat ik juist bij rouw graag op “mijn eigen plekje” ben, een plek die ook herinneringen aan de overleden persoon oproept. Maar dan anderzijds heb ik tot nu toe (gelukkig) ook nog nooit het probleem gehad dat we met de familie / vrienden niet makkelijk konden samen komen op één plek, dus in die zin heb ik er natuurlijk ook nog geen nood aan gehad en zou het in zo’n geval misschien wél een oplossing kunnen zijn.

    Ken je het crematorium van Schultes Frank Architecten in Berlijn? Ik was er een hele tijd geleden, maar die plek heeft echt een enorme indruk op mij gemaakt. Het is geen rouwresort, maar enkel crematorium, maar de combinatie van de strakke, zuivere architectuur en dan de “rommelige”, oude graven in een soort bos er rond: moest ik ondertussen niet liever verstrooid worden op de plaatsen die voor mij belangrijk zijn geweest, ik zou er nog steeds graag begraven worden. Enkele foto’s vind je hier (weliswaar jammer genoeg niet van de begraafplaats er rond, maar enkel van het crematoriumgebouw): http://www.archdaily.com/322464/crematorium-baumschulenweg-shultes-frank-architeckten

    Mooie voorbeelden van kapellen ook die je geeft, zeker die van Zumthor! Anders, maar tegelijk wel passend vind ik op dat gebied ook Reading between the lines van Gijs Van Vaerenbergh (al is die natuurlijk helemaal niet geloofsneutraal): http://gijsvanvaerenbergh.com/z-out/

    1. Dankjewel voor je uitgebreide reactie!
      Het crematorium in Berlijn heb ik ook opgenomen in mijn paper, dat is inderdaad een prachtig voorbeeld van de door mij bedoelde sfeer. Of ja, voor zover je van een sereniteit kunt spreken natuurlijk.
      Reading between the lines kende ik niet, dankjewel voor je aanvulling. Ik had zelf nog een hele lijst met andere voorbeelden gevonden. Toen ik daar naar op zoek ging raakte ik echt wel gefascineerd door de kapellen die er al gerealiseerd zijn. Het is echt een genre apart, maar zeker heel boeiend.

      Zelf heb ik al wel in een situatie gezeten dat ik gebruik had willen maken van zo’n resort. We logeerden toen een week bij familie, maar op een gegeven moment wil je weer gewoon je eigen ding kunnen doen zonder opeengepakt te zitten en continue rekening met elkaar te moeten houden. Want hoe lief iedereen ook is, rouwen doe je toch op je eigen manier en ik in elk geval heb daar letterlijk mijn eigen plekje voor nodig.

Comments are closed.